Botanix – ösimdikter jäne baqbanşılıq twralı jwrnal

Qazaq boljamı

Parajubaea torallyi palması

Parajubaea torallyi Oñtüstik Amerïkanıñ eñ ädemi jäne tözimdi palması bop tabıladı. Bunıñ ataw Sizge beýmälim be? Buğan tañğalar eşteme joq. Onıñ urıqtarı iri bolğan soñ (sol üşin onı tasımaldaw qımbatqa tüsedi) Ewropağa ol anda-sanda äkelinedi. Sondıqtan Bolïvïyanıñ sırtında bul äsemdi palmanıñ türi öte sïrek kezdesedi.

Tabïğatta ol Bolïvïyalıq Andılar qurğaq alaptarında teñiz deñgeýinen 2700–3400 m bïiktikte kezdesedi jäne eñ palmadardıñ arasında eñ joğarı jerde ösetin bop tabıladı. Ol jerdiñ temperatwrası 20 °C deýin keýde ğana köteriledi, al tüngi qatqaqtar jïi soğadı. Qısqı aýlarda (şilde, tamız) temperatwra –7 °C deýin jïi tömendeýdi. Munda jıldıq jawın-şaşın mölşeri 550 mm-ge äzer jetedi, ol oñtüstik Moravïyanıñ eñ qurğaq jerlerinen de az. Onıñ şığw tegi jotadaý jerden bolğan soñ ol swıqqa tözimdi swbtropïkalıq palma türi, sol üşin qolaýlı jağdaýda onı jerorta teñizdikte jıl boýı aşıq aspan astında ösirwge boladı. Bizde onı qısta jılı jaýda ustağan jön, ol jerde oğan 0 °C-tı eşqandaý qïındıqsız tözedi. Ewropadağı tözimdiligi – 3 °C. Qolda ösiriletin palmanıñ tözip ötip aman qalğan eñ tömengi temperatwra –8 °C bolğan. Japıraqtarı tüsip qalsada, ösimdik aman qalıp köktemde qaýta köktedi.

Bolïvïyada ol 14 m bïiktikke deýin jetedi, diñgektiñ dïametri – 25–35 sm. Jüz jıl jasağan ösimdikter 30 m-ge deýin jetedi, diñgektiñ dïametri – 50 sm bolw mümkin. Köz tartımdı ağaşın uşar bası 20-ğa jwıq japıraqtardan quralğan, är japıraq 5 m-ge deýin ösedi. Öziniñ şıqqan jerinen tıs qolmen ösirilse, palmanıñ ülkendigi edäwir kişi boladı.

Tabïğatta ol urıqtarı mölşeri ärtürli 2 bölek popwlyacïyada ösedi. Parajubaea torallyi. torallyi varïanttıñ urıqtarı 7 sm-ge deýin ösedi, al onıñ basqa urıqtarı usaq varïantı Parajubaea torallyi varïanat microcarpa urıqtarı 3 ese kişkene boladı. Olar tabïğatta qözge körinetin aýırmaşılığı az bolasa da, daladağı usaq varïantı öziniñ iri urıqtarı bar twısına deýin öse almaýdı.

Bolïvïyada Parajubaea torallyi süikti ösimdik bop sanaladı, onı qalanıñ sayabaqtarında jäne köşe şetterinde egedi. Ékvadordıñ jäne oñtüstik Kolwmbïyanıñ teñiz deñgeýinen 2500–3000 m bïiktiktegi qalalarda Parajubaea cocoides ösiriledi, ol swıqqa sezimdilew jäne jaý ösetin erekşeligi bar. Parajubaea torallyi forması öte uqsas jäne tabïğatta tanımsız bolğanı soñ, bul qolda ösiriletin Parajubaea torallyi forması degen pikir bar.

1996 jılda osı tektiñ eñ qişkene türi bop tabılatın Parajubaea sunkha sïpattalğan. Onıñ boýı 8 m-ge deýin jetedi, Vallegrande oblısındağı andılardıñ işindegi birneşe alaptarında jäne Bolïvïyadağı Santa-Krws aýmağında teñiz deñgeýinen 1700–2200 m bïiktiginde ösedi. Anıq taksonomïkalıq tekserwge deýin onı Parajubaea torallyi türimen şatıstırğan.

Parajubaea teginiñ palmaların urıqtan ösirw qïınğa soqpaýdı, alaýda ol üşin şıdamdılıq qajet. Tabïğatta urıqtarı bir waqıtta turaqtı şığıp turmaýdı, ädette buğan 1,5 jıl qajet. Qolda ösiriletin keýbir urıqtar bir aýdan keýin şığadı, keýbirewlerine jartı, al tağı birewlerine eki jıl qajet. Swbtropïkalıq palma turalı ängimelesek, joğarı temperatura onın urıqtarın şığwın tezdetpeýdi, odan burın keşiktiredi.

Egw aldında urıqtardı jılı swda 5–7 künge jibitw kerek, al urıqtarı iri türlerin tipti 2 apta ustaw kerek. Şirimew üşin swın künde aýırbastap turw kerek. Urıqtardı (äsirese iri urıqtarı bar turlerdiñ) biraz qırnaw kerek. Sw bul waqıtta urıqtın işine kirip onıñ uýıqtaw şağınan (Bolïvïyada demalw qezeñi urıqtardı mawsımnan qazanğa deýin qısqı aýlarında bolatın qurğaq mezgilinde şığwdan qorğaýdı) oyatadı, sodan soñ urıqtar öse bastaýdı. Sonımen dımqıl kezeñ şekteledi. Bul qurğaq aýmaqtarda ösetin swbtropïkalıq ösimdik ekeniñ umıtpağanıñız jön, sondıqtan swdın molşılığı oğan zïyan. Jibitilgen soñ urıqtardı jartılaý jerden şığarıp gül ösiretin ıdıstarğa nemese plastïkalıq qaptarğa egw kerek, temperatwra 10–20 oC-tıñ şamasında bolwı kerek (kündizgi joğarı jäne tüngi tömen temperatwralardıñ arası köbirek bolğanı öte jaqsı). Qalğan palmalardıñ türlerine qarağanda onı tömendew temperetwramen qurğaqtaw swbstrat qajettiligi erekşelendiredi.

Egilgen urıqtardı 3–4 apta saýın tekserw qajet, al köktegenderdi bölek ıdısqa otırğızw qajet. Keýbir äwesker bağbanşılardıñ täjirïbesi mol – olar bir jıldıñ işinde şıqpağan urıqtardı, swarwdı doğaradı da swbstratqa eki aýdıñ işinde qurğatıp ustaýdı. Sodan keýin urıqtardı tañdap alıp, bir juma jibitedi de qaýta otırğızadı. Ädette jartı jıldıñ işinde tügeli şığadı. Al kelesi jılda şıqpağandardı qaýta eki aý qurğatıp ustaýdı (Bolïvïyada sekildi qurğaq mezgildi esine tüsiremiz) ekinşi ret jibitilgen soñ ayağında bäri kökteýdi.

Bul palmanıñ urıqtardıñ öñgiştigi 100%-ke şamalas, biraq olarmen qalaý istew kerek amalın bilgen jön, äsirese „jalqaw“ urıqtarğa birneşe qurğaqşılıq aýlar qajet.

Urıq köktep şıqqan soñ, onıñ ösirwi öte jenil, biraq swarwdı asa şektew kerek. Jas palmalar jartılaý kölenkeli jerlerdi jaqsı köredi (tabïğatta jas ösimdikter toğaýlardıñ kölenkesinde ösedi), al eseýgen ösimdikter üşin tolıq jarıqtıq kerek.

Parajubaea tegi Oñtüstik Amerïkansalıq palmalardıñ qatarına jatadı. Olardıñ joýlıp ketw qawıp-qateri bar. Qawıp-qaterdiñ negizgi sebepteri bïotopatardı joyu, awıl şarwaşılıq jerlerdin keñeýtw, ormandardı qırşıp-qoparw, maldı şekten tıs jayu. Palmılar öte şektelgen awmaqta kezdesedi, ol joýlw mümkindigin artıradı. Urıqtarı iri bolğanı soñ onı jaña jerlerge taratw mümkimdigi şektelgen. Al onı alıs jerlerge taratatın eñ belgisi közildirikti ayuğa da (Tremarctos ornatus) adamdıñ tirşiliginiñ arqasında joýlıp ketw qawıbı bar.

««« Aldıñğı mätin: Alma ağaşın müsindi urşıq formasında ösirw Kelesi mätin: Kalïmantan mangosı, Kasturi (Mangifera casturi) »»»

Beýsenbi 14.1.2010 17:52 | Qağazğa basw | Palmalar

KPR klwb turalı

KPR - Ösimdik öndiretin klwbı Slovakïya
KPR – ösimdik ösirwşiler klwbı - xalıqaralıq äwesker baqbanşılar uyımı. Köbirek oqw...
Ösimdikterdi ösirw täjirïbenizben bölisiniz. Sol turalı maqala jazıp, onı öz tuğan tilinizde Botanix jwrnalına jarïyalanızdar. Tolığıraq aqparat alwşın bizben baylanısıñızdar.