Botanix – ösimdikter jäne baqbanşılıq twralı jwrnal

Qazaq boljamı

Alma ağaşın müsindi urşıq formasında ösirw

Narıqtıq ékonomïkası özimen birge köptegen özgeris äkeldi. Onıñ biri tïimdiliktiñ jäne bäsekeles şamasın asırwğa arnalğan awıl şarwaşılıqtıq öñdewdiñ ïntensïfïkacïyası. Baqbanşılıqta ösiretin jerdiñ kölemin tïimdi paýdalanw üşin, ïntensïfïkacïya degenimiz ağaştarmen butalardıñ bïik ağaşıñ uşar bası alasa ağaşıñ uşar basına köşw degen söz. Alasa ağaşıñ uşar bastı ağaştardı ösirgen paýdastarı mol, jumıstı jeñildetip jemistiñ salasın jaña deñgeýge köteredi. Ağaşıñ uşar bası alasa alma ağaştarınıñ arasında „müsindi urşaq“, „swpermüsindi urşaq», "künniñ belağaşı“ (solar axe) jäne basqalar. Olardıñ arasında eñ perspektïvti jäne eñ jïi paýdalanatıñ „müsindi urşaq“ forması bar ağaş.

„Müsindi urşaq“ eñ jïi ösiriletin forması, ol iri öñdewge de, baqtarğa da arnalğan. Qazırğı künde ağaştarmen butalar basım köbinde osı formasımen ösiriledi. Ol köbinde alma jäne almurt ağaştarı üşin , biraq basqa jemisterdiñ türlerine de keledi (şïyeler, alxorılar, qaraqattar, şabdalılar jäne t.b.). „Müsindi urşaq“ kronalı almalar 2,2 – 2,5 metrden aspaýdı. Bul bïiktik bağwğa jäne jemisterdi jïnawğa jäýli. Durıs kütim jasağanda jemisterdin 80%-ti jerdiñ özinen jïnap alw kerek. Qalın otırğızw üşin biz tar ïntervaldı paýdalanamız, praktïkada bir qatardağı ağaştardıñ arasında 0,8 – 1,2 m qaldıradı, qatarlardıñ arası mexanïkalandırwdı paýdalanwğa baýlanıstı 2,5 – 3,5 m boladı. Ol bir gektarğa 3000 – 3500 ağaş otırğızwğa mümkin beredi. Ondaý qalın ösirw mümkin bolw üşin, älsiz ösetin ol bolmasa ortaşa ösetin podvoýlardağı köşetterdi otırğızw kerek. Almanıñ podvoýınıñ standartına M9 jatadı, odan basqa da podvoýlar bar, mısalı: J-TE-E, F, G, H, J-OH-A, M27, MM106. Sonımen birge podvoýlar älsiz ösitin jäne olardıñ tamır jüýesi usaq /terendiği mölşeri 30 – 40 sm/ bolğandıqtan tirek konstrwkcïyalardı qurwın jäne swarw jüýesin salwın da qajet etkizedi. Standartqa mamırgülden (akacïyadan) jasalğan reýkalar nemese beton konstrwkcïyası jatadı. Olarğa 60, 120 jäne 180 sm bïiktikte üş qatar bolat sım tartıladı. Bul konstrwkcïya ağaştardıñ qoparwılına qarsı tirek bolwğa arnalğan. Sonımen birge, onı qalıptaw kezinde ağaşıñ uşar basındağı ortanğı butalarımen jäne almalar pısqan kezde butalardı baýlawğa paýdalanadı. Qöbinde tïimdi bolıp tabılatın tamşı swarwı qoldanadı, ol tikeleý tamırlarına äseretedi, jäne sonımen birge onıñ kömegimen qosımşa ağaştardı tıñaýtwğa boladı. „Müsindi urşaqtıñ“ negizgi artıqşılıqtarın biz birneşe pwnktarmen mazmundaw alamız:

  • qarapaýım kütw – butawı qlassïkalıq formalarına qarağanda mïnïmaldı, almaları tura jerden jïnalaw, qorğawı qarapaýım, eñ bası tïimdi,
  • astıq önimdiligi mol – osındaý kronaları bar ağaştardan är gektarda 40 – 50 tonn önim jïnawğa boladı, al keýbir sortarı odan da asadı,
  • jemisterdin sapası bïik – osı formada jasalğan kemşiliksiz jarıq jağdaýdın arqasında, jemister tüsi qoyulaw, tegistew boladı jäne neğwrlım jetilip pısadı, quramındağı zattardıñ arasalmağı öte jaqsı boladı,
  • tez waqıtta jemis berw – älsiz ösetin podvoýlar jäne ağaşıñ uşar bası qalıptastırw ädisi nätïjesinde qısqalaw waqıtta jemis beredi. Qöbinde ağaştar birinşi jıldan bastap jemisteri boladı. 3 – 4 jıldan bastap ağaş tolıq jemis bere bastaýdı.
  • joğarı tïimdilik jäne qarajattardıñ aqtalwı.

Egistik materïal retinde biz birjıldıq nemese ekijıldıq ösimdikterdi paýdalanamız. Olar qarapaýım örken nemese erte şıqqan porosili bar bolwı mümkin. Biz onı klassïkalıq ädetpen otırğızamız, otırğızğanda tirekti tek ğana terendikke jasaw kerek. Qalamşalaw orını joq degende jerden 10 sm bïiktikte bolwı tïis. Ol podvoýdıñ äsiriniñ küşin azaýtadı, sonımem birge sort özgerwidiñ aldın aladı.

Butaw kezinde jäne ağaşıñ uşar bası qalıptasw kezinde biz eñ sonıñda ağaştıñ qalıbı qandaý bolatınıñ turalı oýlawımız kerek, ol tek durıs kütim jäne ağaşıñ uşar bası qalıptaw kezinde ğana osı ağaşqa asa qajetti ösip jäne jemis berw fïzïologïyalıq prïncïptarıñ tolıq paýdalanwğa boladı. Ösirgen ağaştıñ diñi 2 – 2,5 m bïik bolwı qajet, onıñ üstinde azdı-köpti durıs spïral qurap ağaşıñ uşar basınıñ karkasında qalğan butaqtarı ornalasadı. Onıñ üstinde jemis beretin porosil ösedi. Eşqaşanda karkastıñ butaqtardıñ öspirimmen basılwına jol bermender. Ol ağaştıñ tepe-teñdigin, onıñ negizgi qalıbın äbden buzadı, sondıqtan närli zattarınıñ üleswi durıs bolmaýdı jäne küşter durıs ornalıspaýdı. Ağaş ömir boýı pïramïda qalpın saqtaw kerek, üýtkeni ol kün säwlesin tïimdi paýdalanwğa äreket etedi.

Negizgi butawğa topıraq betinen 80–90 sm bïiktikte diñdi butawı jatadı. Egerde örkende erte şıqqan porosil bolsa biz onı butamaýmız jäne qısqartpaýmız, diñdi, jalpı jağdaýına jäne mıqtığına baýlanıstı, soñgi butaqtan mölşeri 30–40 sm bïik alıp butaýmız. Eñ jaqın vegetacïyalıq mezgilde ağaştıñ ustingi 30 sm jerinde jaña butaqtar paýda boladı, olardı qısta bıltırğı jılda uqsatıp qısta butaýdı. Diñniñ eñ bïik butaqtar aýırılısınan 30 – 40 sm joğarı kesemiz, butaqtardı qısqartpaýmız. Kerek bïiktikke deýin jetkenşe, osılaý jıl saýın jasawı kerek. Ösip jetken ağaşqa tek ğana tazalaw butawdı qoldanamız, artıq butaqtarı kesiledi, diñdi astıñğı butaqtıñ deñgeýine deýin qısqartamız, zaqımdalıñğan, awrw butalardı jäne podvoýdan jağalasqan butalarmen örkinderdi alıp tastaýmız. Butalardı qısqartpaw mañızdı. Ol artıq butaqtanwğa, butaqtardıñ qalındawına jäne närli zattardıñ jemisterge jetwi azayuına esebep bolwşedi.

Qalğan kütw ädisteri basqa ösiriletin ağaş qalıptarımen birdeý. Onıñ işinde mañızdıları tıñaýtqış, swarw, awrwlardan jäne zïyandı jändikterden saqtaw, onıñ üstine sapası joğarı bolw üşin jemisterdi sorttaw kerek. Sorttardıñ tandawına kelsek, barlıq sorttardı paýdalanwğa boladı dewgede boladı. Biraq keýbir sorttardıñ specïfïkalıq talaptarı bar. Mısalı üşin, bïik ağaştarda jemis beretin sorttardı otırğızğanda jeke ädister kerek (Rubín, Rubinola, Bohémia, Bohémia Gold jäne basqalar). Olar keñ kronalardı quraýdı jäne butaqtardıñ sïrektewine betalısı bar. Sondıqtan olar üşin erte jazğı butaw jäne bïiktenwdi bayalatatın, önimdi köbïyetetin basqa da nätïjeli äreketter paýdalanadı.

Cïtat: Komjïk, M. (Komžík, M) (2002): Alma ağaşın müsindi urşıq formasında ösirw. Bizdiñ ösimdikter 1/2002. kompl. 3. KPR Slovakïya.

««« Aldıñğı mätin: Pongamia pinnata ündis bük ağaşı Kelesi mätin: Parajubaea torallyi palması »»»

Särsenbi 13.1.2010 17:46 | Qağazğa basw | Ösimdik ösirw turalı nwsqawlar

KPR klwb turalı

KPR - Ösimdik öndiretin klwbı Slovakïya
KPR – ösimdik ösirwşiler klwbı - xalıqaralıq äwesker baqbanşılar uyımı. Köbirek oqw...
Ösimdikterdi ösirw täjirïbenizben bölisiniz. Sol turalı maqala jazıp, onı öz tuğan tilinizde Botanix jwrnalına jarïyalanızdar. Tolığıraq aqparat alwşın bizben baylanısıñızdar.