Botanix – ósimdikter jáne baqbanshylyq týraly jýrnal

Qazaq boljamy

Kalımantan mangosy, Kastýrı - Kasturi (Mangifera casturi)

Kalımantan mangosy (Mangifera casturi) nemese jergilikti ataýy Kastýrı – Kasturi, bıiktigi shamaly 10–30 m tropıkalyq aǵash. Ol ósetin aımaq shaǵyn, tek ǵana Ońtústik Barneodaǵy (Úndistan) Bandjarmasın aýmaǵynda kezdesedi. Qazyrǵy ýaqytta zańsyz aǵashtardy kesý arqasynda ol tabıǵatta joǵalyp ketti. Biraq ol óziniń dámdi jemister úshin áli de ósiriledi.

Kalımantan mangosynyń (Mangifera casturi) jemisteri mangonyń basqa túrlerimen salastyrǵanda qishkene bolady. Árqaısy jemistiń salmaǵy 50–80 gramm. Shıki jemistiń túsi jasyl, biraq piskende, olardyń túsi kúlgin reńkisimen qonyr nemese kúlgin-qara bolady. Tústiń gammasy mangonyń túrin anyqtaý úshinde mańyzdy (M. casturi). Mangifera casturi 3 tirkelgen túri bar: Katýrı (Kasturi), Mangga Kýban (Mangga Cuban) jáne Pelıpısan (Pelipisan). Kastýrı (Kasturi) – óziniń hosh ıistiń arqasynda eń tanymalysy. Al Mangga Kýban (Mangga Cuban) jáne Pelıpısan (Pelipisan) jıi ártúrli sorttarǵa bólinedi. Biraq Kaýstrı sekildi hosh ıisti Pelıpısan (Pelipisan) kezdesse, ony Kastýrı (Kasturi) gıbrıdine jatady degendi bildiredi. Onyń statýsyn anyqtap belgindirý úshin áli talaı zertteý ótkizý kerek.

Ishki jumsaqy qyzǵylt sary, al qurylymy talshyqty, erekshe hosh ıisti. Kastýrıdy Mangomen (Mangifera indica), salystyrsa, Kastýrı jemisi ondaı dámdi bolmaǵanymen kúshtirek, jumsaq hosh ıisi bar.

Kastýrı (Kasturi) Ońtústik Barneoda jáne onyń kórshi aımaqtarynda óte tanymaly. Onyń hosh ıisi sondaı jaǵymdy bolǵan soń, jemis turaly eski án bar: “Seharum kasturi, seindah pelangi, semuanya bermula.” ol: “O, Kastýrı sekildi hosh ıisti, kempirqosaq sekildi ádemi. Bul mahabbat óziniń saparyn bastaıdy. ” degen maǵynany bildiret.

Zańsyz aǵash kesý osy túrdiń tabıǵatta joǵalýyna ákeldi. Qurylys aǵashy kóp bolǵany soń, Kalımantan Mango aǵashy joılyp ketý qaýpinde. Bul aǵashty jergilikti turǵyndar baqtarynda nemese shaǵyn sharýashylyǵynda shekteýli ósiredi.

Basqa jemis tropıkalyq aǵashtarmen salystyrǵanda, jáı ósý qasıetti arqasynda, Kalamantan mangosy Indonezııanyń úlken plantatsııalarynda ósirilmeıdy. Kalımantan mangosynyń plantatsııalaryn tek ǵana keıbir aımaqtarda (Mataraman (Mataraman) oblysynda, Bandjar (Banjar) jáne Bandjarsamın (Banjarmasin) aýdandaryndaǵy keıbir jerlerinde) kezdesýge bolady. 1980 jyly Mataramana turǵyndary mangony shekteý kólemde egizip kórgen. Birinshi jemisterdi olar 2005 jyly jınaı bastady. Jemisteri mol bolǵanymen, ol sýranysty qamtamasyzdandyrylmaǵan.

Kalımantan mangosynyń qoldanýy tek ǵana jemisterimen jáne aǵashymen shekteledi. Dińgeginiń dıametri 1 metr bolǵanymen, bandjardar (Ońtustik Borneonyń ishki jáne jaǵalaýdaǵy jerlikti etnostar toby) aǵashtyń jáı ósetin úshin tek ǵana jemisterin qoldanýǵa beıimdi. Sondyqtan bandjarlar aǵash óńdeýshin sapasy birdeı nemese joǵary basqa aǵashtardyń túrlerin tańdaıdy. Aǵash bıik bolǵany soń, jemisterdi jınaý úshin qol jetkizý ońaıǵa soqpaıdy. Jerge túsken jemisterdiń sapasy tómen bolady.

Jemisterdi shıkideı nemese djem Kastýrı retinde óndirilgen túrinde paıdalanýǵa bolady. Biraq ony ósirýshiler ózderi paıdalanǵan soń, jemisteri saýdada sırek kezdesedi. Mangodan daındalynǵan pıýre, konfıtıýr nemese – dodol (dástúrli pechene) sekildi basqa da ónimderdi daıyndaýǵa bolady. Biraq bul ónimder kóp sýranysqa ıe bolǵan soń sırek kezdesedi, olar bandjarlardyń súıkti jemisteri. Jemister bir shama qymbat bolsada, óziniń ǵajap dámi úshin bandjarlardyń arasynda qashanda suranysqa ıe bolady.

««« Aldyńǵy mátin: Parajubaea torallyi palmasy Kelesi mátin: Mangony uryqtardan ósirý »»»

Juma 15.1.2010 18:35 | Qaǵazǵa basý | Ekzotıkalyq ósimdikter

KPR klýb turaly

KPR - Ósimdik óndiretin klýby Slovakııa
KPR – ósimdik ósirýshiler klýby - halyqaralyq áýesker baqbanshylar uıymy. Kóbirek oqý...
Ósimdikterdi ósirý tájirıbenizben bólisiniz. Sol turaly maqala jazyp, ony óz tuǵan tilinizde Botanix jýrnalyna jarııalanyzdar. Tolyǵyraq aqparat alýshyn bizben baılanysyńyzdar.

Sanattar: Bári Ekzotıkalyq ósimdikter Gazon Palmalar Qylqan japyraqtylar Sańyraýqulaqtar Sýda jáne batpaqta ósetin ósimdikter Zııankester Ósimdik ósirý turaly nýsqaýlar