Botanix – ósimdikter jáne baqbanshylyq týraly jýrnal

Qazaq boljamy

Alma aǵashyn músindi urshyq formasynda ósirý

Naryqtyq ekonomıkasy ózimen birge kóptegen ózgeris ákeldi. Onyń biri tıimdiliktiń jáne básekeles shamasyn asyrýǵa arnalǵan aýyl sharýashylyqtyq óńdeýdiń ıntensıfıkatsııasy. Baqbanshylyqta ósiretin jerdiń kólemin tıimdi paıdalaný úshin, ıntensıfıkatsııa degenimiz aǵashtarmen butalardyń bıik aǵashyń ushar basy alasa aǵashyń ushar basyna kóshý degen sóz. Alasa aǵashyń ushar basty aǵashtardy ósirgen paıdastary mol, jumysty jeńildetip jemistiń salasyn jańa deńgeıge kóteredi. Aǵashyń ushar basy alasa alma aǵashtarynyń arasynda “músindi urshaq“, “sýpermúsindi urshaq“, “kúnniń belaǵashy“ (solar axe) jáne basqalar. Olardyń arasynda eń perspektıvti jáne eń jıi paıdalanatyń “músindi urshaq “ formasy bar aǵash.

“Músindi urshaq“ eń jıi ósiriletin formasy, ol iri óńdeýge de, baqtarǵa da arnalǵan. Qazyrǵy kúnde aǵashtarmen butalar basym kóbinde osy formasymen ósiriledi. Ol kóbinde alma jáne almurt aǵashtary úshin , biraq basqa jemisterdiń túrlerine de keledi (shıeler, alhorylar, qaraqattar, shabdalylar jáne t.b.). “Músindi urshaq“ kronaly almalar 2,2 – 2,5 metrden aspaıdy. Bul bıiktik baǵýǵa jáne jemisterdi jınaýǵa jáıli. Durys kútim jasaǵanda jemisterdin 80%-ti jerdiń ózinen jınap alý kerek. Qalyn otyrǵyzý úshin biz tar ıntervaldy paıdalanamyz, praktıkada bir qatardaǵy aǵashtardyń arasynda 0,8 – 1,2 m qaldyrady, qatarlardyń arasy mehanıkalandyrýdy paıdalanýǵa baılanysty 2,5 – 3,5 m bolady. Ol bir gektarǵa 3000 – 3500 aǵash otyrǵyzýǵa múmkin beredi. Ondaı qalyn ósirý múmkin bolý úshin, álsiz ósetin ol bolmasa ortasha ósetin podvoılardaǵy kóshetterdi otyrǵyzý kerek. Almanyń podvoıynyń standartyna M9 jatady, odan basqa da podvoılar bar, mysaly: J-TE-E, F, G, H, J-OH-A, M27, MM106. Sonymen birge podvoılar álsiz ósitin jáne olardyń tamyr júıesi usaq /terendiǵi mólsheri 30 – 40 sm/ bolǵandyqtan tirek konstrýktsııalardy qurýyn jáne sýarý júıesin salýyn da qajet etkizedi. Standartqa mamyrgúlden (akatsııadan) jasalǵan reıkalar nemese beton konstrýktsııasy jatady. Olarǵa 60, 120 jáne 180 sm bıiktikte úsh qatar bolat sym tartylady. Bul konstrýktsııa aǵashtardyń qoparýylyna qarsy tirek bolýǵa arnalǵan. Sonymen birge, ony qalyptaý kezinde aǵashyń ushar basyndaǵy ortanǵy butalarymen jáne almalar pysqan kezde butalardy baılaýǵa paıdalanady. Qóbinde tıimdi bolyp tabylatyn tamshy sýarýy qoldanady, ol tikeleı tamyrlaryna áseretedi, jáne sonymen birge onyń kómegimen qosymsha aǵashtardy tyńaıtýǵa bolady. “Músindi urshaqtyń“ negizgi artyqshylyqtaryn biz birneshe pýnktarmen mazmundaý alamyz:

  • qarapaıym kútý – butaýy qlassıkalyq formalaryna qaraǵanda mınımaldy, almalary tura jerden jınalaý, qorǵaýy qarapaıym, eń basy tıimdi,
  • astyq ónimdiligi mol – osyndaı kronalary bar aǵashtardan ár gektarda 40 – 50 tonn ónim jınaýǵa bolady, al keıbir sortary odan da asady,
  • jemisterdin sapasy bıik – osy formada jasalǵan kemshiliksiz jaryq jaǵdaıdyn arqasynda, jemister túsi qoıýlaý, tegisteý bolady jáne neǵýrlym jetilip pysady, quramyndaǵy zattardyń arasalmaǵy óte jaqsy bolady,
  • tez ýaqytta jemis berý – álsiz ósetin podvoılar jáne aǵashyń ushar basy qalyptastyrý ádisi nátıjesinde qysqalaý ýaqytta jemis beredi. Qóbinde aǵashtar birinshi jyldan bastap jemisteri bolady. 3 – 4 jyldan bastap aǵash tolyq jemis bere bastaıdy.
  • joǵary tıimdilik jáne qarajattardyń aqtalýy.

Egistik materıal retinde biz birjyldyq nemese ekijyldyq ósimdikterdi paıdalanamyz. Olar qarapaıym órken nemese erte shyqqan porosili bar bolýy múmkin. Biz ony klassıkalyq ádetpen otyrǵyzamyz, otyrǵyzǵanda tirekti tek ǵana terendikke jasaý kerek. Qalamshalaý oryny joq degende jerden 10 sm bıiktikte bolýy tıis. Ol podvoıdyń ásiriniń kúshin azaıtady, sonymem birge sort ózgerýidiń aldyn alady.

Butaý kezinde jáne aǵashyń ushar basy qalyptasý kezinde biz eń sonyńda aǵashtyń qalyby qandaı bolatynyń turaly oılaýymyz kerek, ol tek durys kútim jáne aǵashyń ushar basy qalyptaý kezinde ǵana osy aǵashqa asa qajetti ósip jáne jemis berý fızıologııalyq prıntsıptaryń tolyq paıdalanýǵa bolady. Ósirgen aǵashtyń dińi 2 – 2,5 m bıik bolýy qajet, onyń ústinde azdy-kópti durys spıral qurap aǵashyń ushar basynyń karkasynda qalǵan butaqtary ornalasady. Onyń ústinde jemis beretin porosil ósedi. Eshqashanda karkastyń butaqtardyń óspirimmen basylýyna jol bermender. Ol aǵashtyń tepe-teńdigin, onyń negizgi qalybyn ábden buzady, sondyqtan nárli zattarynyń úlesýi durys bolmaıdy jáne kúshter durys ornalyspaıdy. Aǵash ómir boıy pıramıda qalpyn saqtaý kerek, úıtkeni ol kún sáýlesin tıimdi paıdalanýǵa áreket etedi.

Negizgi butaýǵa topyraq betinen 80–90 sm bıiktikte dińdi butaýy jatady. Egerde órkende erte shyqqan porosil bolsa biz ony butamaımyz jáne qysqartpaımyz, dińdi, jalpy jaǵdaıyna jáne myqtyǵyna baılanysty, sońgi butaqtan mólsheri 30–40 sm bıik alyp butaımyz. Eń jaqyn vegetatsııalyq mezgilde aǵashtyń ustingi 30 sm jerinde jańa butaqtar paıda bolady, olardy qysta byltyrǵy jylda uqsatyp qysta butaıdy. Dińniń eń bıik butaqtar aıyrylysynan 30 – 40 sm joǵary kesemiz, butaqtardy qysqartpaımyz. Kerek bıiktikke deıin jetkenshe, osylaı jyl saıyn jasaýy kerek. Ósip jetken aǵashqa tek ǵana tazalaý butaýdy qoldanamyz, artyq butaqtary kesiledi, dińdi astyńǵy butaqtyń deńgeıine deıin qysqartamyz, zaqymdalyńǵan, aýrý butalardy jáne podvoıdan jaǵalasqan butalarmen órkinderdi alyp tastaımyz. Butalardy qysqartpaý mańyzdy. Ol artyq butaqtanýǵa, butaqtardyń qalyndaýyna jáne nárli zattardyń jemisterge jetýi azaıýyna esebep bolýshedi.

Qalǵan kútý ádisteri basqa ósiriletin aǵash qalyptarymen birdeı. Onyń ishinde mańyzdylary tyńaıtqysh, sýarý, aýrýlardan jáne zııandy jándikterden saqtaý, onyń ústine sapasy joǵary bolý úshin jemisterdi sorttaý kerek. Sorttardyń tandaýyna kelsek, barlyq sorttardy paıdalanýǵa bolady deýgede bolady. Biraq keıbir sorttardyń spetsıfıkalyq talaptary bar. Mysaly úshin, bıik aǵashtarda jemis beretin sorttardy otyrǵyzǵanda jeke ádister kerek (Rubín, Rubinola, Bohémia, Bohémia Gold jáne basqalar). Olar keń kronalardy quraıdy jáne butaqtardyń sırekteýine betalysy bar. Sondyqtan olar úshin erte jazǵy butaý jáne bıiktenýdi baıalatatyn, ónimdi kóbıetetin basqa da nátıjeli áreketter paıdalanady.

Tsıtat: Komjık, M. (Komžík, M) (2002): Alma aǵashyn músindi urshyq formasynda ósirý. Bizdiń ósimdikter 1/2002. kompl. 3. KPR Slovakııa.

««« Aldyńǵy mátin: Pongamia pinnata úndis búk aǵashy Kelesi mátin: Parajubaea torallyi palmasy »»»

Sársenbi 13.1.2010 17:46 | Qaǵazǵa basý | Ósimdik ósirý turaly nýsqaýlar

KPR klýb turaly

KPR - Ósimdik óndiretin klýby Slovakııa
KPR – ósimdik ósirýshiler klýby - halyqaralyq áýesker baqbanshylar uıymy. Kóbirek oqý...
Ósimdikterdi ósirý tájirıbenizben bólisiniz. Sol turaly maqala jazyp, ony óz tuǵan tilinizde Botanix jýrnalyna jarııalanyzdar. Tolyǵyraq aqparat alýshyn bizben baılanysyńyzdar.

Sanattar: Bári Ekzotıkalyq ósimdikter Gazon Palmalar Qylqan japyraqtylar Sańyraýqulaqtar Sýda jáne batpaqta ósetin ósimdikter Zııankester Ósimdik ósirý turaly nýsqaýlar