Botanix – bag'banshılıq ha'm o'simlikler haqqındag'ı jurnal

qaraqalpaq versiyası

Palma Parajubaea torallyi

Parajubaea torallyi Qubla Amerikanın' en' sulıw bekem palmalarının' biri bolıp esaplanadı. Bul at sizge hesh na'rseni aytıp turg'an joqpa? A'jep emes, Evropada ko'p mudardag'ı tuqımlar sebepli ol az egiledi (bull alıp keliwge ko'p qa'rejet ketkenlikten). Sol sebepli, Boliviyadan tısqarı, bull a'jayıp palma tu'rin siz az ushıratasız.

Ta'biyatta ol Boliviya Andının' qurg'aq tegisliklerinde ten'iz qa'ddinen 2700–3400 m ba'lentlikte o'sedi, sonın' ushın da ol du'nyadag'ı en' ba'lent o'siwshi palma bolıp esaplanadı. Bul jerlerde temperatura arasında 20 °S qa shekem ko'teriledi, al tu'ngi ton'lawlar shamalıq. Qıs aylarında (iyul, avgust) temperatura tez-tez –7 °S qa shekem tu'sip baradı. Bul jerde jıllıq jawın mug'darı 550 mm ge jaqın, bul Moraviyanın' en' qurg'aq tegisliklerindegiden kem. Biyik tawlar klimatı birden- bir o'siw arealı bolg'anlıqtan ol suwıqqa shıdamlı palma tu'ri, sonın' ushın onı Jer Orta Ten'izinde bir jıl dawamında ashıq aspanda qolaylı sharayatta o'siriwge boladı. Bizde qıs ayları onı 0 °S temperaturag'a shıday alatug'ın, zıyan tiymeytug'ın jerge ko'shiriw kerek. Suwıqqa shıdamlılıq Evropada –3 °S qa ten'. Tarıyxta palma shıdag'an en' to'men temperatura –8 °S. Durıs, olar barlıq japıraqların tu'sirdi, biraq, aman qaldı ha'm ba'ha'rde qaytadan japıraq shıg'ardı.

Boliviyada ol uzınlıg'ı 14 m, diametri 25–35 sm bolıp o'sedi. Ju'z jıllıq nusxaları bolsa 30 m, diametri 50 sm ge shekem o'sedi. Sulıw basınan shama menen 5 m uzınlıqqa shekem o'siwshi 20 g'a jaqın japıraq shıg'aradı. Palma o'zinin' ana jurtınan basqa jerlerde bir neshe ma'rte kishi o'sedi.

Ta'biyatta ol tuqımının' ko'leminen parq qılıwshı eki tu'rli papulyatsiyada o'sedi. Parajubaea var. torallyi 7 sm shekem o'siwshi tuqım, bull waqıtta onın' mayda tuqımlı variantı Parajubaea torallyi var. microcarpa birinshisinen 3 ese kishi biriq, vizual jaqtan olar bir-birinen az parq qıladı, ta'biyatta kishi variant u'lken tuqımlı varianttay biyikke o'speydi.

Boliviyada Parajubaea torallyi qala parklerine, ko'she boylarına otırg'ızılatug'ın su'yikli o'simlik. Ekvadorda ha'm Qubla Kolumbiyada ten'iz qa'ddinen 2500–3000 m ba'lentliktegi qalalarda, suwıqqa onsha shıdamsız ha'm pa's o'siwi menen ajıratılatug'ın Parajubaea cacoides o'siriledi. Parajubaea torallyi menen uqsaslıqtı esapqa ala otırıp, ta'biyatta ol belgisiz bolg'anlıqtan, ga'p Parajubaea torallyi bir tu'ri haqqında ketip atır dep oylanadı.

1996– jılı bull tu'rdin' en' kishi wa'kili Parajubaea sunkha anıqlandı. Ol Vallegranda a'tirapındag'ı andtın' birneshe ishki tegisliklerinde, Boliviyadag'ı ten'iz qa'ddinen 1700–2200 m biyikliktegi Santa-Kruz okrugnda 8 metrge shekem o'sedi. Anıq taksanomikalıq izertlewden keyin onı Parajubaea torallyi menen aljastırg'anlıg'ı anıqlang'an.

Parajubaea tu'rinen bolg'an palmanı o'siriw qıyın emes, biraq bull ushın u'lken mug'darda shıdam kerek boladı. Ta'biyatta tuqım bir tegis o'speydi, a'dette bull protsess 1,5 jıl dawam etedi. Bazı bir tuqımlar bir aydan son' o'sedi, basqalarına yarım jıl kerek bolsa, bazılarına jıl da ketedi. Eger ga'p palmanın' subtropikalıq tu'ri haqqında bolsa, joqarı temperatura tuqımnın' o'siwin tezletpeydi, al onı nabıt qıladı.

Tuqımdı egemen deyin onı 5–7 ku'n jıllı suwg'a salıp qoyıw kerek, tuqımnın' tu'rine qarap u'lken tuqımlardı 2 ha'ptege deyin de salıp qoyıladı. Suwdı pataslanıp ketpewi ushın ha'r ku'ni o'zgertip turıw kerek. Tuqımdı (u'lken tuqımlardın' ha'r tu'rliligine qarap) azg'ana u'stin tegislewge boladı. Bul waqıtta suw tuqımg'a kiredi ha'm dem alıw da'wirin tamamlaydı (dem alıw da'wiri bul, Boliviyadag'ı iyunnen oktyabrge shekem dawam etetug'ın qıs aylarındag'ı qurg'aqshılıq da'wirinde tuqımlardı buzılıp keti saqlaw waqtı) ha'm tuqım shıg'a baslaydı. Usının' menen ıg'allaw da'wiri tamamlanadı. Umıtpan' ga'p qurg'aq jerlerde o'siwshi subtropikalıq tu'r haqqında ketip atır, sonın' ushın da suwdın' artıqshalıg'ı og'an jaman ta'sir ko'rsetedi. Tuqımlardı keyin gu'l otırg'ızılatug'ın yaki plastik ıdısqa jerden yarımına deyin ko'rinip turatug'ın qılıp otırg'ızın', temperatura 10–20 °S a'tirapında bolıwı kerek (eger joqarı ku'ngi ha'm to'men tu'ngi temperatura arasında u'lken parq bolsa). Bul tu'rdegi palmanı o'siriwdin' basqa tu'rlerden parqı dım to'men temperatura ha'm dım qurg'aq substrat tiykarg'ı parq bolıp esaplanadı.

Otırg'ızılg'an tuqımlardı 3–4 ha'pteden bir tekserip turın', o'sin'kiregenlerin o'z aldına ıdısqa otırg'ızın'. Bazı bir baslang'ısh bag'shılar jaqsı ta'jiriybege iye boladı olar jıl dawamında shıqpay qalg'an tuqımdı o'siriwdi toqtatadı ha'm eki ay dawamında substratqa tolıq quwrawg'a imkan beredi. Keyin tuqımlar tan'lanadı, bir ha'pte suwda ıg'allaydı ha'm ja'ne egedi. Yarım jıl dawamında derlik barlıg'ı shıg'adı. Shıqpag'anların qaytadan eki ay quwratıp qoyadı ha'm qaytadan ıg'allaydı, usınnan keyin barlıg'ı tolıo'sip shıg'adı. Bul palmanın' tuqımlarının' shıg'ıwı derlik 100% tek olar menen qalay islesiwdi biliw kerek, onnan qalsa jalqawların birneshe ay qurıtıw kerek.

Na'l payda bolg'an waqtında onı o'siriw an'sat, tek quyg'anda shıdaw kerek. Jas palmalar yarım sayanı unatadı (ta'biyatta na'ller u'lken tereklerdin' sayasında o'sedi), pisken o'simliklerge tolıq ashıqlıq kerek waqtında.

Parajubaea tu'ri joq bolıp ketiw qa'wpinde turg'an Qubla Amerika palmalarının' tu'rine kiredi. Qa'wiptin' tiykarg'ı sebebi biotoplardın' jog'alıwı, awıl-xojalıg'ı o'nimlerine talaptın' artıwı, tog'aylardın' shabılıwı ha'm padalardın' ko'beyiwi. Palmalar kishi teritoriyada ushırasadı, bull olardın' joq bolıw qa'wipin ku'sheytedi. Tuqımlardın' u'lkenliginen palmalardın' tarqalıwı sheklengen, uzaq aralıqqa tarqatıwshı adamzattın' talapshan'lıg'ı na'tiyjesinde jog'alıp baratırg'an ko'za'ynekli ayıw (Tremarctos ornatus) bolıp esaplanadı.

««« Aldın'g'ı maqala: Qurt-qumırsqa jewshi o'simliktin' tuqımların egiw ko'rsetpesi Keyingi maqala: Qıyılg'an sho'p penen ne qılıw kerek? »»»

Ekshembi 4.10.2009 10:06 | baspa | Palmalar

KPR klubı haqqında

KPR – O'simlik o'siriwshileri klubı Slovakiya
KPR – O'simlik o'siriwshiler klubı halıq-aralıq bag'banlar sho'lkemi bolıp esaplanadı. Tolıq oqıw...
O'simliklerdi o'siriw ha'm egiw ta'jriybelerin'iz benen bo'lisin'. Bul haqqında o'zin'izdin' ana tilin'izde maqala jazın' ha'm onı Botanix jurnalında jarıqqa shıg'arın'! Bunnan da ko'birek mag'lıwmat ushın biz benen baylanısın'.