Botanix – bag'banshi'li'q ha'm o'simlikler haqqi'ndag'i' jurnal

qaraqalpaq versiyasi'

Palma Parajubaea torallyi

Parajubaea torallyi Qubla Amerikani'n' en' suli'w bekem palmalari'ni'n' biri boli'p esaplanadi'. Bul at sizge hesh na'rseni ayti'p turg'an joqpa? A'jep emes, Evropada ko'p mudardag'i' tuqi'mlar sebepli ol az egiledi (bull ali'p keliwge ko'p qa'rejet ketkenlikten). Sol sebepli, Boliviyadan ti'sqari', bull a'jayi'p palma tu'rin siz az ushi'ratasi'z.

Ta'biyatta ol Boliviya Andi'ni'n' qurg'aq tegisliklerinde ten'iz qa'ddinen 2700–3400 m ba'lentlikte o'sedi, soni'n' ushi'n da ol du'nyadag'i' en' ba'lent o'siwshi palma boli'p esaplanadi'. Bul jerlerde temperatura arasi'nda 20 °S qa shekem ko'teriledi, al tu'ngi ton'lawlar shamali'q. Qi's aylari'nda (iyul, avgust) temperatura tez-tez –7 °S qa shekem tu'sip baradi'. Bul jerde ji'lli'q jawi'n mug'dari' 550 mm ge jaqi'n, bul Moraviyani'n' en' qurg'aq tegisliklerindegiden kem. Biyik tawlar klimati' birden- bir o'siw areali' bolg'anli'qtan ol suwi'qqa shi'damli' palma tu'ri, soni'n' ushi'n oni' Jer Orta Ten'izinde bir ji'l dawami'nda ashi'q aspanda qolayli' sharayatta o'siriwge boladi'. Bizde qi's aylari' oni' 0 °S temperaturag'a shi'day alatug'i'n, zi'yan tiymeytug'i'n jerge ko'shiriw kerek. Suwi'qqa shi'damli'li'q Evropada –3 °S qa ten'. Tari'yxta palma shi'dag'an en' to'men temperatura –8 °S. Duri's, olar barli'q japi'raqlari'n tu'sirdi, biraq, aman qaldi' ha'm ba'ha'rde qaytadan japi'raq shi'g'ardi'.

Boliviyada ol uzi'nli'g'i' 14 m, diametri 25–35 sm boli'p o'sedi. Ju'z ji'lli'q nusxalari' bolsa 30 m, diametri 50 sm ge shekem o'sedi. Suli'w basi'nan shama menen 5 m uzi'nli'qqa shekem o'siwshi 20 g'a jaqi'n japi'raq shi'g'aradi'. Palma o'zinin' ana jurti'nan basqa jerlerde bir neshe ma'rte kishi o'sedi.

Ta'biyatta ol tuqi'mi'ni'n' ko'leminen parq qi'li'wshi' eki tu'rli papulyatsiyada o'sedi. Parajubaea var. torallyi 7 sm shekem o'siwshi tuqi'm, bull waqi'tta oni'n' mayda tuqi'mli' varianti' Parajubaea torallyi var. microcarpa birinshisinen 3 ese kishi biriq, vizual jaqtan olar bir-birinen az parq qi'ladi', ta'biyatta kishi variant u'lken tuqi'mli' varianttay biyikke o'speydi.

Boliviyada Parajubaea torallyi qala parklerine, ko'she boylari'na oti'rg'i'zi'latug'i'n su'yikli o'simlik. Ekvadorda ha'm Qubla Kolumbiyada ten'iz qa'ddinen 2500–3000 m ba'lentliktegi qalalarda, suwi'qqa onsha shi'damsi'z ha'm pa's o'siwi menen aji'rati'latug'i'n Parajubaea cacoides o'siriledi. Parajubaea torallyi menen uqsasli'qti' esapqa ala oti'ri'p, ta'biyatta ol belgisiz bolg'anli'qtan, ga'p Parajubaea torallyi bir tu'ri haqqi'nda ketip ati'r dep oylanadi'.

1996– ji'li' bull tu'rdin' en' kishi wa'kili Parajubaea sunkha ani'qlandi'. Ol Vallegranda a'tirapi'ndag'i' andti'n' birneshe ishki tegisliklerinde, Boliviyadag'i' ten'iz qa'ddinen 1700–2200 m biyikliktegi Santa-Kruz okrugnda 8 metrge shekem o'sedi. Ani'q taksanomikali'q izertlewden keyin oni' Parajubaea torallyi menen aljasti'rg'anli'g'i' ani'qlang'an.

Parajubaea tu'rinen bolg'an palmani' o'siriw qi'yi'n emes, biraq bull ushi'n u'lken mug'darda shi'dam kerek boladi'. Ta'biyatta tuqi'm bir tegis o'speydi, a'dette bull process 1,5 ji'l dawam etedi. Bazi' bir tuqi'mlar bir aydan son' o'sedi, basqalari'na yari'm ji'l kerek bolsa, bazi'lari'na ji'l da ketedi. Eger ga'p palmani'n' subtropikali'q tu'ri haqqi'nda bolsa, joqari' temperatura tuqi'mni'n' o'siwin tezletpeydi, al oni' nabi't qi'ladi'.

Tuqi'mdi' egemen deyin oni' 5–7 ku'n ji'lli' suwg'a sali'p qoyi'w kerek, tuqi'mni'n' tu'rine qarap u'lken tuqi'mlardi' 2 ha'ptege deyin de sali'p qoyi'ladi'. Suwdi' pataslani'p ketpewi ushi'n ha'r ku'ni o'zgertip turi'w kerek. Tuqi'mdi' (u'lken tuqi'mlardi'n' ha'r tu'rliligine qarap) azg'ana u'stin tegislewge boladi'. Bul waqi'tta suw tuqi'mg'a kiredi ha'm dem ali'w da'wirin tamamlaydi' (dem ali'w da'wiri bul, Boliviyadag'i' iyunnen oktyabrge shekem dawam etetug'i'n qi's aylari'ndag'i' qurg'aqshi'li'q da'wirinde tuqi'mlardi' buzi'li'p keti saqlaw waqti') ha'm tuqi'm shi'g'a baslaydi'. Usi'ni'n' menen i'g'allaw da'wiri tamamlanadi'. Umi'tpan' ga'p qurg'aq jerlerde o'siwshi subtropikali'q tu'r haqqi'nda ketip ati'r, soni'n' ushi'n da suwdi'n' arti'qshali'g'i' og'an jaman ta'sir ko'rsetedi. Tuqi'mlardi' keyin gu'l oti'rg'i'zi'latug'i'n yaki plastik i'di'sqa jerden yari'mi'na deyin ko'rinip turatug'i'n qi'li'p oti'rg'i'zi'n', temperatura 10–20 °S a'tirapi'nda boli'wi' kerek (eger joqari' ku'ngi ha'm to'men tu'ngi temperatura arasi'nda u'lken parq bolsa). Bul tu'rdegi palmani' o'siriwdin' basqa tu'rlerden parqi' di'm to'men temperatura ha'm di'm qurg'aq substrat tiykarg'i' parq boli'p esaplanadi'.

Oti'rg'i'zi'lg'an tuqi'mlardi' 3–4 ha'pteden bir tekserip turi'n', o'sin'kiregenlerin o'z aldi'na i'di'sqa oti'rg'i'zi'n'. Bazi' bir baslang'i'sh bag'shi'lar jaqsi' ta'jiriybege iye boladi' olar ji'l dawami'nda shi'qpay qalg'an tuqi'mdi' o'siriwdi toqtatadi' ha'm eki ay dawami'nda substratqa toli'q quwrawg'a imkan beredi. Keyin tuqi'mlar tan'lanadi', bir ha'pte suwda i'g'allaydi' ha'm ja'ne egedi. Yari'm ji'l dawami'nda derlik barli'g'i' shi'g'adi'. Shi'qpag'anlari'n qaytadan eki ay quwrati'p qoyadi' ha'm qaytadan i'g'allaydi', usi'nnan keyin barli'g'i' toli'o'sip shi'g'adi'. Bul palmani'n' tuqi'mlari'ni'n' shi'g'i'wi' derlik 100% tek olar menen qalay islesiwdi biliw kerek, onnan qalsa jalqawlari'n birneshe ay quri'ti'w kerek.

Na'l payda bolg'an waqti'nda oni' o'siriw an'sat, tek quyg'anda shi'daw kerek. Jas palmalar yari'm sayani' unatadi' (ta'biyatta na'ller u'lken tereklerdin' sayasi'nda o'sedi), pisken o'simliklerge toli'q ashi'qli'q kerek waqti'nda.

Parajubaea tu'ri joq boli'p ketiw qa'wpinde turg'an Qubla Amerika palmalari'ni'n' tu'rine kiredi. Qa'wiptin' tiykarg'i' sebebi biotoplardi'n' jog'ali'wi', awi'l-xojali'g'i' o'nimlerine talapti'n' arti'wi', tog'aylardi'n' shabi'li'wi' ha'm padalardi'n' ko'beyiwi. Palmalar kishi teritoriyada ushi'rasadi', bull olardi'n' joq boli'w qa'wipin ku'sheytedi. Tuqi'mlardi'n' u'lkenliginen palmalardi'n' tarqali'wi' sheklengen, uzaq arali'qqa tarqati'wshi' adamzatti'n' talapshan'li'g'i' na'tiyjesinde jog'ali'p barati'rg'an ko'za'ynekli ayi'w (Tremarctos ornatus) boli'p esaplanadi'.

««« Aldi'n'g'i' maqala: Qurt-qumi'rsqa jewshi o'simliktin' tuqi'mlari'n egiw ko'rsetpesi Keyingi maqala: Qi'yi'lg'an sho'p penen ne qi'li'w kerek? »»»

Ekshembi 4.10.2009 10:06 | baspa | Palmalar

KPR klubi' haqqi'nda

KPR – O'simlik o'siriwshileri klubi' Slovakiya
KPR – O'simlik o'siriwshiler klubi' hali'q-arali'q bag'banlar sho'lkemi boli'p esaplanadi'. Toli'q oqi'w...
O'simliklerdi o'siriw ha'm egiw ta'jriybelerin'iz benen bo'lisin'. Bul haqqi'nda o'zin'izdin' ana tilin'izde maqala jazi'n' ha'm oni' Botaniks jurnali'nda jari'qqa shi'g'ari'n'! Bunnan da ko'birek mag'li'wmat ushi'n biz benen baylani'si'n'.