Botanix – bag'banshi'li'q ha'm o'simlikler haqqi'ndag'i' jurnal

qaraqalpaq versiyasi'

Nanli' terek Artocarpus odoratissimus

Arqa-shi'g'i's Aziya ha'm Ti'ni'sh okeani' aralari'nnan tarqalg'an nanli' terek (Artocarpus) tuqi'mi'na tut tuqi'mlasi'ni'n' 60 tu'rli barli'q waqi't jasi'l tropik terekleri kiredi (Moraceae). Ol a'njir tereklerine tuqi'mlas (Ficus). Nanli' terek (Artocarpus altilis) ko'p o'stiriletug'i'n ha'm belgili bolg'an. Usi' tuqi'mg'a birqansha miyweli' putalar ha'm terek tu'rleri kiredi, mi'sali': a'piwayi Artocarpus (Artocarpus communis), (jabayi') chempedak (Artocarpus integer), Jekfrut (tu'rli japi'raqli' nanli' terek) (Artocarpus heterophyllus) ha'm Maran' yamasa tarap (Artocarpus odoratissimus).

Bul maqalada Borneo (Indoneziya) arallari'nda tarqalg'an kem belgili bolg'an – Artocarpus odoratissimus tu'rin ina'm etemiz, biraq jergilikli mu'ta'jlikler ushi'n ol qon'si' ma'mleketler (Malayziya, Tayland, Filippin) da o'stiriledi. O'zinin' watani'nda ol: Ataw, Keyran, Loloy, Madan', Maran', Pi-iyen, Pingan, Tagar, Tegar, khanun sampalor) atamalari' menen belgili. Biraq ol bul ortali'qtan basqa bolg'an jerlerde a'meliy tani'lmag'an. Ol ta'biyatta ten'izden 1000 metr joqari' bolg'an ten'iz jag'alari'ni'n' qumli' ha'm ekinshi da'rejeli tog'aylari'nda o'sedi.

Ol 25 metrge shekem, japi'raqlari'ni'n' uzi'nli'g'i' 16–50 sm ha'm eni 11–28 smge shekem o'sedi. Bir u'yli o'simlik bolg'anli'g'i' ushi'n, miywulerdi jetistiriw ushi'n bir o'simliktin' o'zi g'ana jeterli. Mayek si'yaqli' formadag'i' miywelerdin' u'stingi bo'legi jasi'l boli'p uzunli'g'i' 16 sm ha'm eni 13 sm. Awi'rli'g'i' 1 kg shamasi'nda. Miywelerdi i'g'alli' yamasa pisken jag'dayi'nda jewge boladi'. Ha'r dayi'm jewden aldi'n tuqi'mlari'n qolayli' temperaturada qayta islew kerek. Arqa-shi'g'i's Aziya puqaralari'ni'n' tiykarg'i' azi'qlani'w elementi nanli' terekler boli'p usaplanadi'. Miyelerdin' uti qarday appaq, suwli', shiyrin, shireli, jag'i'mli' iyisli, jumsaq ta'mli duriandi' esletedi(Durio du'nyadag'i' en' sasi'q iyisli miywe). Bira'q, onnan pari'qli' ta'repi sasi'q iyis taratpaydi'.

Nanli' terek Artocarpus odoratissimus tuqi'mi'nan ko'beyedi. Jan'a tuqi'm ju'da' joqari' o'nip shi'g'i'wg'a iye ha'm bir ha'ptede o'sedi. Borneoda o'tkezilgen ta'jriybeler na'tiyjesinde skladlarda qali'p ketken tuqi'mlar 3 ha'ptede o'nip shi'g'i'wlari'n toqtatadi'. Soni'n' ushi'n tuqi'mlardi' o'z waqti'nda suw menen ta'miynlenetug'i'n qumli' jerge da'rhal egiw kerek. Vegativ ko'beyiwi (na'lsheler ha'm sabi'wlar) muvaffaqiyatsizlikka olib keladi. Nan teregi keselliklerden ha'm zi'yanli' ja'nliklerden kemnen-kem zi'yan ko'redi.

Oni'n' tropik kelip shi'g'i'wi' suwi'qqa shi'damsi'z ekenligin ko'rsetedi. Minimal temperaturasi' 7 °C tan kem bolmawi' kerek. Bunnan kelip shi'g'adi', oni' i'ssi' xanalarda ha'm u'y sha'rayatlari'nda o'stiriw mu'mkin. 

««« Aldi'n'g'i' maqala: Siz baxi't ushi'n to'rt japi'raqli' o'simlikti o'stirip ati'rsi'z – to'rt japi'raqli' marsiliya (Marsilea quadrifolia) Keyingi maqala: Gazondi' qanday qi'li'p tuwri' ori'w mu'mkin? »»»

Ekshembi 4.10.2009 09:54 | baspa | Ekzotikali'q o'simlikler

KPR klubi' haqqi'nda

KPR – O'simlik o'siriwshileri klubi' Slovakiya
KPR – O'simlik o'siriwshiler klubi' hali'q-arali'q bag'banlar sho'lkemi boli'p esaplanadi'. Toli'q oqi'w...
O'simliklerdi o'siriw ha'm egiw ta'jriybelerin'iz benen bo'lisin'. Bul haqqi'nda o'zin'izdin' ana tilin'izde maqala jazi'n' ha'm oni' Botaniks jurnali'nda jari'qqa shi'g'ari'n'! Bunnan da ko'birek mag'li'wmat ushi'n biz benen baylani'si'n'.